"KANNADIG í IMBOURC'H

Kelaouenn Emglev An Tiegezhioù niv. 55 Meurzh Ė Ebrel 2008 Priz : 2 Ä

Mezekniezh ar re baour : an Helazherezh

Nag a geleier en em gav ganeomp bemdez Doue ! Ha pebezh keleier ! Keleier bet fardet gant ar meziennoù bras evit " gwalcíhiñ hon empennoù ", gouleviet gant renkad hor renerien a Bariz. Frank-masonerion alïes-mat. Hag ar Gristenion ? Níeus ket anv anezho gant ar gazetennerion peurliesañ. Gant afer an Helazherezh e oa anat an dra-mañ er mizioù-mañ.

Ha diwar glask penaos cíheller lavarout " Euthanasie " en hor yezh, ez on en em gavet gant ar ger-mañ, " helazherezh ", e geriadur Jil Ewan bet embannet gant Imbourcíh, ul levrenn cíhlas a ya da glokaat mat geriadur Ar Gleau Al Liamm (10 levrenn) evit ar gerioù nevez ez eus kement ezhomm anezho da zercíhel da arvestiñ ouzh ar bed dre ar brezhoneg. Geriadur en-linenn " Preder " ez eus ivez, hogen ne ginnig ger ebet evit cíhoazh evit " Euthanasie ", ha geriadur Favereau a ro : " EUTHANASIE ][ appr. MARV MAT m. (cf. tradit. mell benniget), & eutanazi ".

Gwall souezhet e cíheller bezañ gant " Marv mat ", a rofe da grediñ e kav mat Frañsez Favereau berraat o buhez díar re a cíhoulennfe, hogen ned eo nemet troidigezh ger evit ger diwar ar gresianeg. Ober a ra dave ivez díar " Mell benniget ", ur cíhiz da lakaat ur morzhol bihan war dal an dud war o zremenvan a-benn mío devo " ur marv mat " hep gouzañv, hag ar vuhez peurbadel er bed all. An dra-se ne oa ket helazhañ an dud, tamm-ebet ! ! ! Kalz a-raok ar " mell benniget ", war a lavarer, e lazhe an drouized an dud klañv-bras hag ar re war o zremenvan gant ur morzhol maen war peulvanoù Karnag. Daoust ha cíhoant o deus lod da zistreiñ dían euzhusterioù-se ? ? ? Ar " mell benniget ", marteze a-walcíh stumm kristenaet giz an drouized kozh, a oa un doare da cíhoulenn digant Doue berraat e boanioù díar cíhlañvour war e dremenvan. Evel ar cíhiz a zo chomet bev betek bremañ da bediñ sant " Tu pe du ", santig Du.

Afer an Helazherezh a oa bet degaset gant ar meziennoù gant afer Chantal Sébire. Díhe heul e vo gwelet muiocíh mui a glañvourion vras pe vrasocíh a vo lakaet war al leurenn da dizhout ar gwir, e " Bro gwirioù Mab Den " mar plij, da dennañ e vuhez digant an neb a cíhoulenno, ha zoken tennañ e vuhez digant unan na cíhell ket henn goulenn met a cíhoulennfe, hep douetañs ebet, ma vefe gouest díhenn ober, pe cíhoazh tennañ e vuhez digant unan a zo ur samm re bounner evit e familh (ar cíhlañvour e-unan a cíhoulenno bezañ lazhet dre garantez evit ar re a ra war e dro hag a zo sammet-dreist gant e vuhez di-ster Ö), pe re bounner evit ar gevredigezh. Rak eno emañ unan eus an dalcíhoù pennañ e afer an Helazherezh : reiñ dían dud ar gwir hag an aezamant díen em lazhañ hervez lezenn a-bennÖ skañvaat kontoù ar cíhedskor, ken e keñver mizoù ar yecíhed, ken e keñver al leveoù kozhniÖ Armerzh Frañs a ya da fall ha ret mat eo krennañ war an dispignoù, neketa ? Pebezh pazenn war-raok e vo ! Ha reiñ koustiañs fall díar re na cíhoulennint ket bezañ helazhet, daoust pegen pounner e vo o samm evit an dud tro-dro dezhoÖ hag o cíhoust evit ar gevredigezh. An helazherezh ? Mezekniezh evit ar re baour ! Un diskoulm da gudennoù kellidel ar Stad Cíhall a rank krennañ war he dispignoù ha kabestrañ emdroadur he dle a ranko bezañ talet gant ar rummadoù da zontÖ Berraat o foanioù dían dud ? Níeo ket : Doareoù Nazïed, ya Ďvat !

Pezh Ďzo sur eo ez eo bet berzet a-viskoazh gant an Iliz berraat o buhez dían dud war zigarezioù a yecíhed, a gozhni, pe e-keñver an dud ampechet, ha pa vefent kroueelloù hepkenÖ : " Ne lazhi ket ! ".

E penn-kentañ miz Ebrel goude-se, e voe kendaonet ur vamm, Lydie Debaine, da vezañ bet lazhet he mercíh e 2005 " dre garantez ", dre ma oa ampechet. Tri bloaz toullbacíh gant goursez a oa goulennet, pezh a zo nebeut-tre, hag ar varnerion o deus he lezet da vont. Ar varnadenn-mañ a ro da grediñ nío devo ket ezhomm an helazherion a lezenn da seveniñ o zorfedoù : ar gwir ez eus hiziviken e Frañs da lazhañ e nesañ " dre garantez ". A zo gwashocíh (rak gwashocíh a cíheller kavout atav !) : selloù a-dreuz a wel ar gerent na siocíhanont o bugale ampechet píedont e kof o mamm. Kerent diatebek, eta, un diatebegezh a goust ker-ruz díar gevredigezh. Selloù a dreuz a wel ivez ar re o devez " re " a vugale. Trueziñ a reer ouzh ar vamm na oufe ket Ėsañset Ė "mestroniañ he frouezhusted", ouzh an hini a chom er gêr díober war-dro he bugale, he zi Ö hag he gwaz, evel pa níhe defe ket a frankiz, a zizalcíhded e-keñver arcíhant, chomet e dalcíh he gwaz, paour kaezh maouez chomet diwar-lercíh ! ! !

Ha padal, anat eo dían holl níeo ket gant ar " Sevenadur an Ankoù "-se eo e vo adsavet Breizh. Gant un nebeut tiegezhioù, niverus ar vugale enno alies mat eo e oa bet treuzet ar gouelecíh gant emsav ar brezhoneg etre 1945 ha 1976 un darn vras anezho izili eus Emglev An Tiegezhioù, ret eo merkañ. Hep bugale, hep doujañs díar vuhez, Breizh ebet !

Tepod Gwilhmod

Un nebeut sifroù

2008 : Niverusocíh eo niver ar vuzulmiz eget ar gatoliked. Setu aze pezh a zo bet klevet gant an Aotroù Ďn Eskob Vittorio Formenti. Kement-se a zo dleet dían niver brasocíh a vugale a vez ganet gant muzulmiz. Ganto ne vez ket lazhet ar vugale e kof ar mammoù kennebeut. Daoust da se e ranker menegiñ e chom cíhoazh un drederenn eus an denelezh a zo badezet (an hanter a zo katoliked : 17 %) pa sav dregantad an holl vuzulmiz gwitibunan (sunniz, chiitizÖ) da 19 % evit poent.

Ur cíhanedigezh diwar beder e Frañs a zeu diwar tiegezhioù enbroet. 40 % eus an tiegezhioù dezho ouzhpenn daou vugel e Frañs a zo tiegezhioù enbroet. (Ar stadegoù-mañ, eus 2005, a oa bet berzet o embann gant ar Stad Cíhall, a zo bet diskuliet dían 11 a viz Ebrel gant unan eus perzhidi Cíest dans líair Arte, a zo un abadenn skinwel a vez skignet " war-eeun ").

Ur bedenn gwall zirenkus.

Senedourion Kanzas a grog o labourioù gant ur bedenn. Setu unan anezho bet graet e 1996 gant ur pastor protestant, ur bedenn deuet da vezañ brudet abaoe :

" Aotroù, hiziv en em droomp ouzhocíh da cíhoulenn diganeocíh hor pardoniñ hag hon heñchañ. Gouzout a reomp e lavar deomp ho Komz : " Gwa díar re a anv " Mat " ar pezh a zo " Drouk " ", rak an dra-se eo hon eus graet, dres. Kollet hon eus hor cíhempouez speredel hag eilpennet hon talvoudoù ; Korvoet hon eus ar re baour hag e anvomp an dra-se " Lotiri " ; Gopret hon eus ar re lezirek hag eo bet anvet " Ked-Skor " ; Lazhet hon eus hor bugale nann-cíhanet evit cíhoazh hag hon eus anvet se " Dibab e pep frankiz " ; Lazhet hon eus ar Siocíhanerion hag e anvomp-se " Justis " ; Kensentidigezh hor bugale níhon eus ket dalcíhet dezhi : anvet hon eus an dra-se " diorren o embrizachañ " ; Drougimplijet hon eus ar galloud hag hon eus anvet-se : " Ar politikerezh "; Cíhoantaet hon eus kaout madoù hon amezeion ha kement-se hon eus graet " Kaout emvennegezh " ; Saotret hon eus ar gwagennoù skingomz ha skinwel gant ar grosonioù hag al liboudennegezh, hag hon eus anvet se " Frankiz-eztaoliñ " ; Graet hon eus al lu gant talvoudoù a oa bet diazezet pell a oa gant hon hendadoù, hag hon eus anvet se " Ar Sklerijennoù " ; A Zoue, furchit en hor cíhalonoù, hor glanait hag hon dieubit diouzh hor pecíhedoù, amen ! "

Notennoù war Istor Breizh (3a/3)

Trede pennad : Al le, merk-anaout ar c'hladdalc'hiezh.

Le a wazoniezh-eeun ha le a wazoniezh-strizh

Pezh a reer anezhi ar c'hladdalc'hiezh eo e oa bet troet kargoù amaezhidi ar stad da gargoù deroüs dre hêrezh war an douaroù a oa bet fiziet ar melestradur anezho d'an uhelidi-se. An douaroù-se a droas da zalc'hoù. E Bro-C'hall e teu an holl zalc'hoù diwar deroadennoù, a youl-vat pe dre heg, a berzh roue Frañs.

Evit Breizh e voe kont evel-se ivez hogen an Dug an hini eo a zeroe an dalc'hoù, ha n'eo ket Roue Frañs, hag hemañ n'ae ket dreist d'an dug da zereiñ dalc'hoù Breizh rak gwelet hon eus en eil pennad ne zeu ket galloud rouaned Breizh diouzh ar fed ma vijent bet lakaet en o c'harg evel amaezhidi da roue ar Franked : an tri c'hont a Gernev, Roazhon hag an Naoned a oa dizalc'h a-grenn, hag o riegezh peurleun war o ziriegezh.

Er penn-kentañ, aotrouniezh an Dug e-unan ne voe ket anzavet gant diskennidi ar Gonted kozh pe Mac'htiern : fellout a rae dezho ren dizalc'h war an tiriegezh a oa en o c'harg. Keit ha ma ne voe ket kreñv aotrouniezh an Dug war ar vro a-bezh e oa natur da bep hini ober e jeu eĖunan, ha klask kreskiñ e zomani diwar goust an amezeg. Ac'halese eo e voe, dizehan, brezelioù bihan. Neuze e talc'he an hini trec'het e zomani digant an trec'hour, hag e ranke anzav an dra-se dre al liamm a wazoniezh, ha pergen, dizale : al le a wazoniezh-stag a veze roet gant ar gwaz d'e Aotrou.

C'hoarvezout a rae ivez e oa ezhomm d'en em ziwall diouzh un amezeg tost, gourdrouzus. Neuze e c'helled klask en em glevout gant unan all e sell eus ur gadouriezh voutin a-enep dían amezeg gourdrouzus. Kement-se a oa al le eeun, da lavarout eo un emglev, ur gouestl a wazoniezh deroet a youl vat, deroet diwar e c'hoant e-unan, ha n'eo ket dre ul liamm a wazoniezh-stag, evel e degouezh ar stourm ouzh an Normaned. (sellout en eil pennad).

Daou stumm a oa d'al lidoù a wazoniezh en abeg da se. Ar wazoniezh-stag a veze graet gant ar gwaz diarm ha war benn e zaoulin, e zaouarn juntet e-barzh re e Aotrou. Ar gwaz a ranke sentiñ e pep tra ouzh e Bennaotrou, ha pergen mont da vrezeliañ evitañ pa veze lavaret dezhañ hen ober. Ar wazoniezh-eeun ne emplege netra nemet chom hep en em sevel ouzh an Aotrou. Al le-se eo a veze roet gant gwizien vras Frañs, duged Breizh en o zouez, pa zeuas aotrouniezh Rouaned Frañs en he c'hreñv. Hennezh eo ivez a veze graet da zug Breizh gant e Varoned. En e sav e chome ar gwaz, e gleze gantañ ouzh e gostez, gwisket e gentroù gantañ, hag an daouarn e daouarn ar Pennaotrou.

An dalc'h eo gouzout eus peseurt le e oa anv pa rae an duged al lid a wazoniezh dirak roue Frañs. N'eo ket a-du an holl war ar poent pouezus-mañ. Diarvar e rankfe bezañ ar respont, koulskoude, dre ma oa ac'hanomp ur vroad pell a-raok na voe anv eus "Frañs" : n'hellemp ket, eta, bezañ un dalc'h a zeufe diouzh kurunenn Frañs. Biskoazh kennebeut ne anzavas Duged Breizh bezañ bet rediet d'ober brezel e servij Roue Frañs, pezh en defe graet ur gwaz-stag. N'o deus graet brezel evit ar Roue nemet dre vignoniezh, kerentiezh pe youl-vat, dre o ferzh o-unan, ha n'eo ket dre wered ul liamm a c'hladdalc'hiezh. Alies e c'houlennent digant ar rouaned c'hall lizhiri da resisaat doare ar skoazell a zegasent dezho. En abeg da se e voe miret aketus al lizhiri-se gant an dugez Anna en ur c'hased-derv bet graet a-ratozh evit-se. Menegiñ a ra al lizhiri-se e kemer an Dug perzh er brezel dre e youl-vat hepken hag hepken a-enep dían enebourion a fello dezhañ.. Siwazh eo luziet an traoù gant ar fed ma oa Duged Breizh ivez gwizien-stag da rouaned Frañs ha Bro-Saoz evit o dalc'hoù eus Montfort-l'Amaury, Limoges pe Richmond. Gwashoc'h : an istorourion c'hall a lavar e oa bet anzavet bezañ bet graet al lid a wazoniezh-stag gant tri dug a Vreizh. Ret eo eta studiañ unan-ha-unan degouezh an tri dug-se da gompren penn an traoù.

Degouezh Arzhur kentañ

Pa varvas Jaffrez Plantagenêt, trede mab roue Bro-Saoz, ne oa nemet ur verc'h gantañ : Alienor. E wreg avat, Konstanza, dugez Breizh, a oa dougerez abaoe daou viz hag e c'hanas ur mab da zeiz Pask 1187, a voe anvet Arzhur.

An anv-mañ, eveljust, a rae dave da haroz an Daol Grenn, ar Roue Arzhur, anavezet mat ha karet e Breizh hag e Kembre. An holl Vrezhoned gwitibunan a grede e tistrofe ar Roue Arzhur da zieubiñ o bro diouzh itrikoù Rouaned Frañs ha Bro-Saoz.

Hennezh, Herri II a Vro-Saoz, drouklaouen gant dibab an anv glorius-se, a yeas betek ober an neuz da vezañ bet adkavet eskern ar Roue Arzhur hag o lakaas e Glastonbury gant lidoù bras. Ne oa ket trawalc'h dezhañ : e grabanoù a lakaas war Vreizh hag e redias Konstanza da zimeziñ gant unan eus e wazed, kont Chester. Nebeut goude tremenvan Herri II e 1189, e voe kaset kuit Chester diouzh Breizh, ha Richarzh Kalon Leon, breur Herri II a oa dishêr, a reas brezel da Vreizh d'e dro hag a adlakaas Chester en e garg. Eskob Gwened a gasas an Arzhur bihan da lez ar roue Fulub-Aogust a Vro-C'hall da vezañ desavet enno, dindan warez ar roue.

Richarzh Kalon Leon a varvas d'e dro e 1199 hag e vreur Jaffrez an hini eo a vije deuet da Roue Bro-Saoz ma vije bet bev c'hoazh. E vab Arzhur an hini e oa eta, a ranke mont da Roue Bro-Saoz..

Seblantout a rae eta an diougan dont da wir. Dizale e vefe adunanet an daou du eus mor Breizh : an div Vreizh a vefe adunanet ! Evel-se ne soñje ket ar pevare breur, Yann Dizouar, a voe lakaet da Roue Bro-Saoz en desped da glemmoù Fulub-Aogust, a zifenne gwirioù Arzhur. Neuze e lakaas Fulub Agust war anv Arzhur an holl zalc'hoù a oa war diriegezh Frañs e dalc'h ar Saozon : Anjev, Maine, Touraine.

Ha pa ne oa nemet 9 bloaz, e 1196, e voe anavezet evel Dug gant Stadoù-Breizh bodet e Sant-Malo-Begnen gant an dugez Konstanza. Dindan gwarez e vamm e chome avat rak minor e oa c'hoazh. Betek ennomp ez eus un diell eus al le a roas Arzhur d'e warezour Fulub-Aogust. (Teñzor ar C'hartaoù, Teulet, Levrenn 1 p. 246 niv. 647) :

"Carta de receptione homagii Arturi.... Philippus.... etc... Quid nos receptimus Arturum comitem Britanniae in Hominem Ligium contra omnes qui possunt vivere vel mori de deodo Britanniae et de Cenomania et de Turonia ....etc...."

Anat eo ez eus aze ul le a wazoniezh-stag, pezh a oa reizh evit an dalc'hoù a vro-C'hall : Anjev, Maine, Touraine, hogen, evit Breizh, daoust maz eo skrivet, ez eus da grediñ ez eo bet falset, pe neuze ez eo bet skrivet diwezhatoc'h gant al lezennourion c'hall.

Setu amañ elfennoù da ya da ziazezañ al lakadenn a falsegezh a ran amañ :

- Guillaume le Breton, aluzenner ar Roue Fulub-Aogust ne gomz ket eus Breizh en e "Des gestis Philippi Augusti". Ne veneg nemet an dalc'hoù gall usveneget ;

- Jean Brompton, beneadad saoz, ha Radulfus e Diceto, o-daou istorourion saoz, hemañ diwezhañ en e "Historia compendiosa de Regibus Britonum", ne reont ket meneg kennebeut eus ul le a wazoniezh evit Breizh, daoust ma ne vefe ket bet souezhus o gwelout o klemm a-enep ul le a wazoniezh-stag roet da Roue Frañs, pa rankfe bet roet d'o roue-int hervezo, eveljust, da roue Bro-Saoz eta ;

- Deiziadet eo an diell eus ar bloaz 1202, tra ma ra meneg eus 1199 an tri istorour usveneget. Diskred hon eus diwar-benn ar bloazadur 1202 rak e feur-emglev Vernon miz Mae 1200 e asant Fulub-Aogust e rafe Arzhur ul le a wazoniezh d'e eontr Yann Dizouar. Hag al le-se a zo deuet betek ennomp : "ex vero Johannes recepit Arturum in homine, ita quod arturus tenebit Britanniam de praedicto rege Angliae", ar pezh a zo kaougantet gant Mathieu Paris evit ar bloaz 1200. Diaes eo krediñ en dije Fulub-Aogust torret ar feur-emglev a beoc'h gant Bro-Saoz o lakaat Arzhur d'ober ul le a wazoniezh-stag dezhañ evit Breizh. 1202 eo ar bloaz ma voe lazhet Arzhur war urzh Yann Dizouar : ar falserien n'hellent ket lakaat muioc'h a amzer etre feur-emglev Vernon hag al le a ijinent ;

- Muntret e voe Arzhur e miz Ebrel 1202. A-raok bezañ paket gant ar soudarded saoz edo oc'h ober seziz war gastell Mirabeau : n'eo ket sur zoken eta e oa c'hoazh en e frankiz pa grogas ar bloaz 1202. Daoust hag amzer en dije bet da ober e le e penn-kentañ-holl 1202 ? N'eo ket dic'hallus hogen gwall verr ;

- An istorourion a laka ar bloaz 1203 evit muntr Arzhur dre ma talc'hont kont eus adaozadur an deiziadur Gregorian a voe graet e 1582. Met bloazadurioù ar gronikerion eus ar prantad ne ouient ket e vefe bet adaozet an deiziadur. Ar bloaz 1202, bet lakaet war an diell gant ar falserion ne zalc'h ket kont marteze eus an adaozadur-se. M'o dije lakaet 1201 ne vije bet kemendall a ziskred dre m'en deus dimezet ar bloaz-se hag eo bet lakaet da varc'heg, hervez Guillaume Le Breton. Kement-se a ro da grediñ e vefe bet falset an diell goude 1582 ;

- Minor e oa Arzhur e 1199 : e le n'en doa talvoudegezh ebet pa ne oa nemet 12 vloaz. Falsañ ar bloaz a laka an dug en tu all d'e bevarzek vloaz, a oa an oad gour isañ, ha c'hoazh e c'helled gortoz betek 20 vloaz da vare ar C'halddalc'hiezh (Heris Consultation CVII) ;

- Bev e oa c'hoazh an Dugez Konstanza (+ 1201). Ret e oa lakaat ur bloaz goude he zremenvan rak hi a oa e karg eus an Dugelezh e gwirionez ;

- Stadoù Breizh n'o deus ket aotreet an Dug Arzhur d'ober ul le a wazoniezh-stag d'ar Roue. N'heller ket degemer e vefe graet ur gread ken a-bouez evit Breizh, hep asant ar Stadoù ;

- Ma vije bet gwirion an diell-se n'en dije talvoudegezh ebet e-keñver ar gwir rak anat eo edo Arzhur penn-da-benn e dalc'h ar roue Fulub-Aogust, abaoe e vugeliezh izelañ ;

- e 1231 ez eus ur feur-emglev etre Pêr Dreux ha sant Loeiz, a veneg "Biskoazh c'hoazh n'eo bet graet ul le a wazoniezh(-stag) gant Duged Breizh da Rouaned Frañs, kement-se a zo anavezet gant an holl". Ma vije bet gwirion an diell, e vije bet diskouezet da Bêr Dreux evit e rediañ d'ober ul le heñvel, rak se a oa mennad feur-emglev 1231.

Diskleriañ a c'heller eta ez eo falset an diell. Daoust da se, ha moarvat a-raok na vefe falset, hogen ar vrud an defe graet Arzhur ul le a wazoniezh-stag a c'helle redek 300 vloaz war-lerc'h (a-raok na vefe falset an diell eta) rak ne oa ket aes gwiriekaat an holl zielloù d'ar mare-se. Alain Bouchard, da skouer, istorour dindan ren an Dugez Anna, a lavar en dije Arzhur graet al le a wazoniezh war an diviz ma vefe sikouret gant ar roue gall da c'hounid e rouantelezh, Bro-Saoz. Lakaomp da welout : neuze e vije ur vezh evit roue ar C'hallaoued rak n'en dije ket dalc'het d'e bromesa, rak daoust da se en dije sinet feur-emglev a beoc'h Vernon a laka er c'hontrol Arzhur e gwazoniezh Yann Dizouar e vuntrer, ha níen dije graet netra ebet evit digarc'hariañ Arzhur pa rank ur Pennaotrou, hervez ar c'hladdalc'hiezh, dont war sikour e waz, pa vez le a wazoniezh strizh. Gwelout a ran aze un arguzenn ouzhpenn da ziskleriañ ez eo faos an diell : ma vefe bet ul le strizh etrezo e vefe bet rediet Fulub-Aogust da vont war sikour e waz, anez lakaat an diskred war e lealded e-keñver e holl wizien all a Frañs.

Eil lodenn an trede pennad da vezañ kendalc'het war al le a wazoniezh : degouezh Pêr Dreux hag an duged a zeuas war-lerc'h.

Tepod Gwilhmod

Prederiadennoù diwar lenn ha kaozeal

Evit dibenn sizhun Pask e oa deuet va mab díam gwelout, met lavaret en doa din a-raok : ne cíhellin ket chom ganit díal Lun-Fask ha zoken e cíhoulennin ouzhit va cíhas da aerborzh Naoned da dapout ar cíharr-nij da 11 eur 30 evit mont da Grenoble - evit e labour imbourcíher e Dirsav Bevoniel Rozkov e oa -. Mat ! Evel-se e voe graet ha goude bezañ lezet va mab en aerborzh em boa graet va mennozh mont da welout Paol Kalvez hag

e wreg en Orwal, stok ouzh Naoned, hag o doa pedet acíhanon, war an hevelep tro, da zebriñ merenn ganto. E kerzh ar pred e voe evel-just, evit ul Lun-Fask, an aters-mañ : " Tremenet acíh eus Paskoù mat ? " " Ya ! a respontis, ha disadorn on aet gant va mab da veilhadeg Pask en iliz Vlaen, met níon ket bet plijet kement-se gant al liderezh, o doa re yaouank ar barrez kemeret perzh enni. Mar bije bet cíhoazh un homelienn a zoare, a lavaris, he dije displeget díar re yaouank-se, a oa niverus a-walcíh en deiz-se, perak, ez resis, ez eo deuet Jezuz, Mab-Doue, en hon touez, perak ez eo marvet ha dasorcíhet. Bezí e lavarer deomp ez eo evit hor salviñ, met hor salviñ diouzh petra, ne lavarer ket ken, koulskoude e vije bet an deiz mat evit displegañ se, hogen ne voe ket graet.

An dud en oad, eus ar rummadoù kozh, a oar respont díar goulenn-se, met ar re yaouank níeo ket sur. Katekizet int bet en un doare nevez a-grenn, re bar dían doareoù nevez da zeskiñ lenn díar vugale, dían nebeutañ evit ar galleg (méthode globale), e seurt doare ma ne cíhell ken ar gerent skoazellañ o bugale, peogwir níeo tamm ebet evel ma oa bet kelennet dezho; tremenet eo ivez dre aze miz Mae cíhwegont eizh ! Traoù all a zo aet ivez e penn an dud dre ar skolioù a zarempred hor re yaouank : kelennet e vez dezho abaoe pell endeo "emdroadur ar boudoù bev" - diouzh ar marmouz e tiskenn an den, na petra ! -, neuze er cíhatekiz níeus ket mui anv eus Adam hag Eva, hor cíherent kentañ, nag eus ar pecíhed-orin, estreget evel ur gwengel, ur vojenn re bar da hini Viviana ar voudig pe hini Kabellig Ruz. Aes eo kompren bremañ perak ez eo diaes displegañ evit petore abeg eo deuet ar Cíhrist díhor salviñ. Hep komz eus ar pecíhed-orin níeo ket meizadus an haeridigezh-se. Neuze e chomer en dispis, en hollegezh, pezh a cíhoulenn evel-just lakaat an dud war evezh bep gwech ma vez meret lod arroudennoù eus ar Bibl el liderezh, evel "Krouidigezh ar Bed" gant Doue, e beilhadeg an nozvezh-se. Kavet e voe mat, gant unan eus ar mercíhed yaouank a gemere perzh enni, an ezhomm da resizañ : " Evel-just níeus mui den ebet hiziv evit krediñ e vije bet krouet ar bed gant Doue en ur ober cíhwecíh devezh ". Arouezius eus hon amzer eo an dra-se, em eus soñjet.

Yezh ha oad an Avieloù

Da cíhoude e voe komzet eus ar brezhoneg, eus an nevezcíherioù en hor yezh, eus an doare ma vezont stummet, a vefe mat da lod gouzout penaos int bet savet. Komzet e voe ivez war an diaester da sevel bep gwech frazennoù reizh o deus tost da 90 % eus ar vrezhonegerion a-vremañ, a zo e gwirionez nevezvrezhonegerion an darn vrasañ anezho, peogwir o deus bet ar galleg da yezh kentañ, hag e vezont beuzet bemdez-Doue en ur bed galleger, pezh a zegas, daoust dezho, troioù-lavar gallek en o brezhoneg, pezh na cíhoarveze ket gwechall en ur bobl vrezhoneger unyezhek. Ar gudenn-se a zedenne acíhanon evel-just, peogwir ez on me ivez ur brezhoneger desket gantañ ar yezh en oad-gour, ha gant Paol Kalvez, brezhoneger a-vihanik, ez eus bepred traoù nevez da zeskiñ e keñver hor yezh ha zoken yezhoù all. Ha setu eñv da lavarout din a-greiz-holl : " Me zo o vont da brestañ dit ul levr ez on sur e plijo dit ". Al levr-se a oa "Le Christ hébreu, la langue et líâge des Evangiles" gant Claude Tresmontant, bet kelenner war ar brederouriezh er Sorbonne.

Skrivet eo bet levr Claude Tresmontant en ersav ouzh an darn vrasañ eus ar stervarnourion a lavar ez eo bet kevaotet ar pevar Aviel war-eeun e gresianeg ha diwezhat a-walcíh, e dibenn ar cíhantved kentañ, ha zoken en eil kantved evit Aviel Sant Yann, pezh ne cíhellfe difourkañ nemet war arvar ha koazhadur ar feiz, peogwir ne vefe mui harpet houmañ war testennoù diogel. Mar ne vefe an Avieloù nemet kendercíhadoù diwezhat un hir a dreuzkasadur teodel e diabarzh ar cíhumuniezhoù kristen kentañ e vefe sur-mat ur gudenn a fealded hag a zikted gant an testennoù-se. A enep-krenn diouzh ar mennozh-se ez a Claude Tresmontant en e levr, en ur reiñ deomp arguzennoù poellek hag a skiant-vat. Adkemer a ra arguzennoù ar stervarnour saoz John A.T. Robinson eztaolet en e levr Redating the New Testament. Kredet ha kelennet en devoa hemañ holl ar pezh a cíhourbanne burutellerezh ar muianiver abaoe meur a remziad, met e dibenn e vuhez a cíhouiziad e krogas an arvar ennañ. En em cíhoulenn a reas war betra e gwirionez e oa harpet al lavarioù krenn-se ha merzhout a reas gant necíh ne zeue ket a-benn da respont díar goulennoù-se. Neuze e klaskas ha tamm-ha-tamm e voe anat dezhañ e oa darvoudoù heverk, bet cíhoarvezet e kerzh ar cíhantved kentañ e Palestina hag en Iliz o cíhenel, ha ne oa roud ebet anezho en Avieloù. Neuze ne cíhelle ket ar re-se bezañ bet skrivet ken diwezhat-se. Lakaet e vez anat gant John A.T. Robinson en e levr an arguzenn gentañ : kemeridigezh, tangwall ha distrujidigezh Jeruzalem hag an Templ e miz Gwengolo ar bloaz 70 gant armeoù roman Titus. Peurziskaret e oa bet ar gêr hag he ramparzhioù, war-bouez tourioù palez ar roue. Bezí e lavar Claude Tresmontant e oa bet buhezet distrujidigezh ar Gêr Santel hag an Templ gant an holl gumuniezhoù yuzev eus Judea, betek an hini zisterañ eus diardro ar bed mor-kreizdouarel, gwashocíh eget distrujidigezh Berlin gant an armeoù soviedel hag amerikat e 1945 evit an Alamaned. Koulskoude ne gaver roud ebet eus an darvoud meur-se en Avieloù. Komz a ra Jezuz enno eus distruj an Templ hag eus distruj Jeruzalem evel-just, met e stumm un diougan hepken, daoust ma resiz : " ret eo e cíhoarvezfe kement-se da gentañ, hogen... [ne vo ket diwezh ar bed]" (Lukaz 21, 9). Mar bije bet skrivet an Avieloù goude ar bloaz 70 e vije bet displeget an traoù, a-dra-sur, en un doare kalz disheñvelocíh.

Un darvoud all ken heverk evit C. Tresmontant a zo marv Jakez, breur Jezuz, er bloaz 62 ; eskob kentañ Jeruzalem e oa bet. An enebiezh etre ar Yuzevion ha kumuniezh kristen Jeruzalem o vont kreñv-ouzh-kreñv, ar beleg meur Hanan, mab ar beleg meur Hannah, goude bezañ tapet krog ennañ, a ra stlepel anezhañ diouzh lein korn gevred klozadur bras an Templ ha da cíhoude e voe lazhet a daolioù mein. Mar bije bet kevaotet an Avieloù war an diwezhat e vije bet meneg en un doare bennak eus ar muntr euzhus-se a selle ouzh un ezel eus familh Jezuz.

Er bloavezhioù 64 pe 65 e voe heskinerezhioù bras ha spontus distignet gant an Impalaer Nero a-enep díar Gristenion. Adarre ne vez anv ebet anezho er pevar Aviel. Mar bez meneget un heskinerezh bennak ez eo hini aotrouniezhoù relijiel ha politikel Jeruzalem.

Un arguzenn all, pouezus evit C. Tresmontant a zo doare gresianeg an Avieloù. Evitañ níeo ket ar gresianeg klasek a cíhortozfed evit dibenn ar cíhantved kentañ, hogen kentocíh ur gresianeg troet diwar an hebraeg ha tonket da vezañ lennet da gentañ-penn gant Yuzevion ar cíhumuniezhoù strewet war an diardro morkreizdouarel. Leun eo gresianeg an Avieloù a droioù-lavar hebraek, nann troet met treuzplaket e gresianeg, ha na cíhellent bezañ komprenet nemet gant Yuzevion an Diaspora a oa boas da lenn "Bibl ar Seikont" - ma kaver paot ennañ an troioù-lavar-se -, ar Bibl hebraek troet e gresianeg, bet troet dres evito, int ma oa deuet ar gresianeg da vezañ o yezh pemdeziek. Claude Tresmontant a ro en e levr kantadoù a skouerioù ha na cíhellont ket bezañ meneget amañ evel-just, met kendrecíhus ez int. A-daol-trumm e soñjan e Pêr-Jakez Helias, penaos en deus troet e galleg pezh en doa skrivet da gentañ e brezhoneg, hag a ya díober e levr brudet "Le cheval díorgueil", ken prizet gant ar Cíhallaoued o deus kavet saourus-kenañ galleg an oberour. E gwirionez en deus dasstrewet en e skrid troioù-lavar brezhonek treuzplaket e galleg. Kevaoterion an Avieloù o deus graet evel-se evit bezañ komprenet mat gant Yuzevion an Diaspora, met gant P.J. Helias e oa kentocíh evit ober brav. Níeo ket ur rebech a ran, ur stadadenn nemetken.

Daoust da vezañ bet hir-gelennet gant Jezuz war hollveziadelezh e gelennadurezh - evit an denlelezh a-bezh - e krede bepred dían Ebestel e oa e Aviel evit an Israeliz hepken, kement-mañ a zispleg e vije bet troet kerkent e gresianeg evit Yuzevion an Diaspora hogen en ur gresianeg komprenadus ganto. E dibenn ar cíhantved kentañ, eme Claude Tresmontant, 90 % eus ar Gristenion a oa o tont eus ar baganiezh, neuze perak, mar bije bet skrivet an Avieloù er mare-se, e vijent bet skrivet en ur gresianeg diaes a-walcíh dezho e gompren. Setu perak e kred dezhañ e oa bet skrivet an Avieloù da gentañ en hebraeg ha troet da cíhoude e gresianeg, pe, dían nebeutañ e vije bet kemeret notennoù eus komzoù Jezuz en hebraeg hag ar re-mañ a vije bet arveret evit sevel an testennoù e gresianeg. Met piv e vije bet ar re o dije kemeret an notennoù-se ? C. Tresmontant a lavar ne zlee ket mankout an dud desket en-dro dían Ebestel evit ober se. A cíhell bezañ !

Ne ra forzh, mammennoù all a cíhell reiñ titouroù deomp. St Yann, e dibenn e bennad war ziskredoni Tomaz (Yann 20, 21) a lavar : " Kalz a vurzhudoù all a reas cíhoazh Jezuz dirak e ziskibion, ha níint ket skrivet el levr-mañ ". Gwir eo an dra-mañ, ha setu perak en deus Jezuz klokaet labour e ziskibion en ur fiziañ pezh a vanke da dud Ďzo dibabet gantañ. E-touez an dud-se ez eus bet da skouer, en 18vet kantved, an Alamanez Anna-Katharina Emmerich, ha tostocíh deomp ez eus an Italianez Maria Valtorta.

E klozadur Aviel St Yann e skriv un diskibl dían abostol : " Bezí ez eus cíhoazh kalz a draoù all a zo bet graet gant Jezuz, ha ma vijent danevellet dre ar munud, ne cíhellje ket ar bed, a gav din, dercíhel al levrioù a vije skrivet ". Un tammig cíhwezhet eo an diogeladur-mañ met, memestra, dek levrenn a zo bet skrivet gant Maria Valtorta diwar danvez he gweledigezhioù, etre 1944 ha 1947. En he zrede levrenn, pennad 49 - A Endor. Dans la grotte de la sorcière, conversion de Felix qui reçoit le nom de Jean - e reomp anaoudegezh gant un den anvet Feliks. Judaz e felle dezhañ gwelout ti ar sorserez ma oa aet Shaoul gwechall díhecíh atersiñ. Ne voe kavet nemet an den-se, Feliks, evit heñchañ Jezuz hag an Ebestel betek an ti-se, rivinet-holl hag aloubet gant an drez hag an naered. Da cíhoude e komz Jezuz gant an den-se hag e kemer truez outañ : argarzhet eo gant e amezeion met kemend-all a ra en o cíhenver - un arlezad eo, a lavarfed hiziv -, deuet da vezañ dengasaour da heul ar gwalleurioù a oa cíhoarvezet gantañ : mestr e oa bet e Kintium goude bezañ bet studiet ar brederourion cíhresian, met e wreg he doa e douellet gant ur Roman, marcíhadour gwin. Gant ar Roman-se en doa en em gannet, ha lazhet anezhañ, tra ma kolle-eñv ul lagad ha kement tra a biaoue evel-just ; kendaonet e oa bet díar galeoù, met deuet e oa a-benn da decíhout ha repuet e oa er cíhozh kêriadenn-se, Endor, kollet e menezioù Galilea, nepell diouzh menez Tabor. Evit dreistbevañ e vage yer hag e werzhe laboused-yar ha vioù díar soudarded roman hag un tammig louzaouer e oa ivez. Gounezet gant madelezh Jezuz en e geñver e cíhoulenn mont díe heul, hag ivez un anv all evit ur vuhez nevez ha Jezuz a ro dezhañ e anv nevez : Yann. An den-se, Yann Endor, bet kelenner, studiet gantañ ar brederourion  a zo bet an hini kentañ e gwirionez a gemeras notennoù war pezh a brezege Jezuz, peogwir e heulias anezhañ e-pad ur pennad mat. Ar Farizianed, titouret gant Judaz, a glasko laou e loeroù Jezuz evit-se. Daremprediñ ar Bublikaned, ar Romaned, ar gisti, ha bremañ ur galeour war decíh, se a oa re evit ar Farizianed ken pismigus gant al Lezenn, seul vui ma oa ouzhpenn, e touez an diskibled, ur sklavez cíhresian, Sintika, tec'het kuit diouzh ti ur Roman pinvidik hag e oa klask warni. Setu perak e voe kaset an daou-se da Nazared, da di Mari mamm Jezuz, ha kuzhet e vint eno e-pad ur pennad, hep da Judaz gouzout tra war se. An dra-se ne c'helle ket padout avat, neuze e voe kavet un diskoulm gant Jezuz : kas Yann Endor ha Sintika, da Antiokeia e-lec'h ma piaoue Lazar, mignon pinvidik Jezuz, un damani vras. Du-hont, e krogo Yann Endor ha Sintika gant avielidigezh kentañ korn-bro Antiokeia.

Keit ha ma chomas Yann Endor repuet e ti Mari e Nazared, edo ivez eno ur paotrig emzivad dastumet gant Jezuz, anvet Margziam, a vo advabet da cíhoude gant Pêr ha Porphyra e wreg. Kelennet e voe gant Yann Endor e ti Mari ha roet e voe dezhañ un eilskrid eus kement en devoa skrivet war pezh a brezege Jezuz, ha paz eas en harlu da Antiokeia, e voe Margziam an hini a gemeras an notennoù díe dro, eilet gant Simon ar Zelot, pa oa ezvezant. Anv ez eus ivez eus eilskridoù da gas ar wech-mañ da Antiokeia. Evel-se e weler níeo ket diziazez goulakadennoù Claude Tresmontant. Notennoù en hebraeg a zo bet kemeret war an tomm, eus komzoù Jezuz. Diarvar eo ez eo bet korvoet an notennoù prizius-se da cíhoude gant ar pevar avielour evit sevel o skridoù. Jezuz E-unan a zispleg da Varia Valtorta ez eo bet skrivet Aviel Mazhev 15 bloaz goude an darvoudoù hag ar re all diwezhatocíhik ; mat eo urzh an Avieloù, met níeo ket peurvat hervez red an amzer. Unan en ur sellout pizh a verz an dra-se, eme Jezuz dezhi.

Sant Mazhev ha Breizh

Keit ha míemaon ganti em eus cíhoant da rannañ ur ger bennak war St Mazhev ha Breizh evel maz eo kontet e-barzh "Buhez ar Sent". St Mazhev aet da avielañ Etiopia a voe merzheriet du-hont met sebeliet e voe e gorf e Kaero en Egipt, e-lecíh ma chomas eizh kant vloaz. En navet kantved, pa gouezhas ar vro dindan galloud ar Vuslimiz e cíhoantaas St Mazhev gwelout e relegoù o vont díur vro gristen. En em ziskouez a reas da varcíhadourion vreizhat a oa aet da Gaero, hag e lavaras dezho e brezhoneg : " Eus a belecíh ez ocíh-cíhwi, va breudeur, hag evit petra ocíh deuet amañ ?

Hag int da lavarout : " Ni zo Brezhoned a red ar bed ocíh ober marcíhadoù ".

An abostol a lavaras dezho neuze piv e oa, hag o vezañ roet da anaout dezho pelecíh edo e gorf e pedas anezho díe gas ganto dío bro. Ar Vrezhoned a reas evel ma oa bet kemennet dezho; kavout a rejont ar bez, tennañ a rejont gant doujañs ar relegoù anezhañ da gas ganto dío lestr, ha raktal e stignjont al lien da vont etrezek ar gêr. Dillo e rejont an hent, rak an amzer a voe evito eus ar re gaerañ. Píen em gavjont e Bro-Leon, e kasjont kemennadurezh dío cíhenvroiz eus an teñzor a zougent ; Salaun, a oa en amzer-se roue e Breizh, a zeuas dían aod gant aotrounez vrasañ e rouantelezh da ambroug ar relegoù santel. Douget e voent gant lid bras dían douar ha savet e voe evit reiñ degemer dezho un iliz kaer a voe anvet Lok-Mazhev Penn ar Bed. Relegoù St Mazhev ne chomjont ket kant vloaz e Breizh avat ; sammet e voent gant laeron-vor, hag er bloaz 934 e voe klevet anv anezho e Salern, e traoñ Italia. Evit reiñ bod dezho a-nevez e voe savet un iliz nevez a voe kensakret gant ar Pab Gregor VII er bloaz 1085.

E Lok-Mazhev ne chom mui nemet mogerioù an iliz rivinet, met kaer eo ar rivinoù-se hag e roont ur soñj eus kaerded an iliz a zo bet. Un darvoud bras e tle bezañ bet donedigezh e Breizh relegoù kentañ kevaoter Aviel Jezuz-Krist, hag an anv Mazhev a zle bezañ bet roet da galz a vugale en amzer-hont, un anv-badez hag a zo deuet da vezañ un anv tiegezh da cíhoude, rak diniver e vez adkavet hiziv e Breizh, ha zoken e Breizh-Uhel, dindan meur a stumm avat, met an holl deveret diouzh ar stumm brezhonek : Maze, Mazeo, Mahe, Maheo, Le Maho. E Gwenvenez-Penfaw e-lecíh on bet ganet ez eus bepred meur a diegezh a zoug ar stumm "Mahe".

Kudenn ar ger "breur" er Bibl

C. Tresmontant a ro deomp ouzhpenn an diskoulm war implij ar ger "breur" er Bibl. Soñj am eus cíhoazh eus ar gendael am eus bet gant un test Jehovah eus Blaen a anavezen mat a-walcíh hag em boa asantet breutaat gantañ em zi. Evitañ, hag e skarenn evel-just, ha lod Protestanted zoken, ne voe ket Mari gwercíhez atav, hag he deus bet bugale all, hag evit harpañ e ziogeladenn, e venegas arroudenn anavezet mat Mazhev 13, 55-56 : [...] Hag e vreudeur, daoust ha níeo ket Jakez, Yozef, Simon ha Yud ? Hag e cíhoarezed daoust ha níemaint ket holl en hon touez ? Evitañ, mar bije bet anv eus "kendirvi" er werzenn-se e vije bet troet e gresianeg gant "sungenéïs" peogwir edo ar ger er yezh-se Ė pa níedo ket en hebraeg - ha neket gant "adelphoï" (breudeur), "adelphaï"(cíhoarezed). Ya ! A cíhell bezañ, met gant un Aviel troet abred ha da gentañ-holl evit Israeliz an Diaspora, e oa ar re-mañ voazet ouzh an daou ster eus ar ger, peogwir, eme Claude Tresmontant, evit ster ar ger "breur", a zo ganeomp-ni er yezhoù europek, en deus an hebraeg un dro-lavar arbennik: "e vreur mab e dad" a adkaver da skouer en arroudennoù-mañ eus ar Bibl : Adlezenn 13, 7 : Ha mar luban acíhanout da vreur mab da vamm ; Adlezenn 27, 22 : Milliget an hini a gousk gant e cíhoar mercíh e dad pe mercíh e vamm ; Ar Varnerion 8, 19 : Hag e lavaras : va breudeur mibion va mamm e oant. En teir arroudenn-mañ ez eus anv eus "breur" pe "cíhoar" evel ma veizer ar gerioù-se e brezhoneg hiziv an deiz. Displeget evel-se níeus mui kudenn ebet.

Yann MIKAEL

90 Bloavezh peurwastet e 9 eilenn

"E penn-kentañ an oadvezh kristen e kouezhas kousket ar brederouriezh. Eus ar c'housk-se e tiwanas en diwezh an hunvreach skolastek, diazezet war preder Aristotelez ha kelennadurezh an Iliz. Paouez a reas trumm ar c'housk-ahez-se gant donedigezh Descartes hag e ziskleriadenn "Cogito ergo sum". Un oadvezh a sklerijenn en em zispakas neuze : an anaoudegezh a oa erfin diazezet war ar poell." (Paul Strathern, Prederouriezh Nietzsche e 90 munutenn. Rio de Janeiro, Jorge Zahar Editor, 1997). Al levr-mañ, skrivet evit ar re yaouank, a zo strewet puilh e skolioù-etre Brazil hiziv an deiz. Neb a ra anaoudegezh gant bed ar brederouriezh dre hanterouriezh al levr-se a viro, betek dibenn buhez e empenn moarvat, ur skoilh, ur pezh maen just e-kreiz daoulagad e ene. Netra ne deog aesoc'h bredoù ar yaouankizoù eget ur rakvarn pounner treuzwisket en ur wirionezenn dieubourez. Ur wech bet broudet ennañ virus an Ao. Strathern, ne adkavo mui empenn al lenner e stad yac'h, zoken dre lenn an testennoù meneget en o stumm orin (un darvoud n'eus ket kalz a chañsoù gantañ da c'hoarvezout forzh penaos), rak an testennoù skolastek a vo dreistdiraez dezhañ, ha testennoù Descartes ne c'hellint bezañ lennet gantañ nemet a-dreuz da lunedoù an Ao. Strathern.

Kontrol-mik eo ar pezh a lavar d'ar pezh a lenner en testennoù orin, e gwirionez. En e Meditasionoù Prederouriezh Diazezel mil anavezet, René Descartes, o klask an diarvarenn gentañ a servijfe da ziazez d'an holl skiantoù, a gav diarvarenn an emsoñjal. Pa soñjan, an dra-mañ a dalvez ez eus ac'hanon, d'ar poent ma vezan o soñjal da vihanañ : sed aze dizoloadenn ar c'h-"Cogito ergo sum". Met eveljust e verk diouzhtu ne c'hall an diarvarenn-mañ degas liamm ebet gant ar bed diavaez, na zoken gant ar bed fizikel en-dro deomp. Paket en e gell digenvezelour, Descartes a wel en deus ezhomm eus un eilvet diarvarenn evit dont er-maez anezhi : hini ar bed fizikel. Ha da belec'h ez a da gerc'hat anezhi ? En arguzenn-mañ : ma Ďz eus ennon santadenn ar bed en-dro din ha ma ne c'hall ket ar santadenn-se bezañ tennet eus diarvarenn gentañ ar c'h-"Cogito", eo Doue e-unan en deus lakaet ar santadenn-se em ene. Met Doue a zo jentil, na blantfe morse diarvarennoù faos ennon. Neuze, deut eo ganin, prouet eo bezañs ar bed diavaezel.Ha klevet hoc'h eus ? Hep bu na ba, ar soudard devot war e leve, distroet nevez 'zo eus ur piric'hinaj da Itron Varia Loreto evit goulenn awen diganti, a lak da ziazez holl skiantoù an natur, neket ar poell, met ... ar fiziañs dall e madelezh Doue ! Ur pikol skouer a feiz divuzul eo, na vefe ket bet kredet ober zoken gant an devotañ prederour skolastek : adal Boetius (VIvet kantved) d'an nebeutañ o doa an holl anezho klevet anv eus an ezhomm da naetaat ar feiz e sil ar meiz.Abalamour da se end-eeun, F.W. von Schelling, unan eus ramzed ar brederouriezh arnevez (ouzhpenn bezañ un den hep an disterañ diskred warnañ da vezañ katolik), a lavare penaos en tremen eus ar skolastegiezh da z-Descartes e oa diskennet ar brederouriezh d'ul live bugelel. Liebniz a lavare ar memes tra en un doare hegaratoc'h, hag Husserl ivez, daoust dezhañ meuliñ René Descartes evel m'eo boaz d'ober an holl brederourion deuet war e lerc'h, ne guzhe ket e fae evit ar pezh a anve "poelladennoù chase d'ar skolastegiezh ".Ne vern piv eo ar Strathern-se, sklaer eo n'en deus biskoazh lennet levrioù Descartes. E z-Descartes n'eo ket an den kig-hag-eskern, aozer An Displeg war an Hentenn hag ar Meditasionoù. Ur skeudenn boblek, ne lavaran ket, bet serret e brizh-ouiziegezh an deizataerioù hag al levrioù deskadurezh-war-an-tomm, ha tennet milionadoù a skouerennoù anezhi evit asotañ ar yaouankizoù.Evit sankañ ar virus-se e kelligoù gris ur skoliad dievezh, n'eus ket ezhomm eus 90 munutenn an titl : an asotadur a zeu a-benn-kaer hag a zalc'h start. E nav eilenn e vo echu an afer : e-pad an 90 bloavezh war-lerc'h, ne gompreno netra al lenner nag e René Descartes, nag er skolastegiezh, nag e tra ebet all a-benn ar fin. Eveljust, n'eo ket hepken peogwir eo aes da euvriñ e vo deut mat kelennadurezh an Ao. Strathern, met ivez peogwir e klot mat an ton anezhi gant ar prezegerezh enepkatolik a rank bezañ lavaret hag adlavaret betek krommañ-beg gant neb a venn tremen evit un hinienn sklerijennet er meizennoù.Hag evel-se, a sklerijenn da sklerijenn, gant sikour mestrezed-skol aketus ha kelaouennerion sevenadurel devot, e teu ar sotoni da ren muioc'h-mui war an hollved.

Olavo de Carvalho

Lakaet e brezhoneg gant Ewan Delanoy, embannet evit ar wech kentañ e Jornal da Tarde, dindan an titl 90 anos em 9 segundos, niverenn ar 14 a viz gwengolo 2000.

Pevare Sul ar Cíhoraiz : Yann 9, 1-41

An den dall pareet

En Afrika Ďzo kalz a dud dall, pe ganet evel-se pe deuet da vezañ dre ur cíhleñved bennak. Gwechall e oa kalz muiocíh dre amañ : hag e rankent goulenn an aluzon evit bevañ. Darn a zo brudet : Matilin an Dall.

Níeo ket aes buhez un den dall. Níeo ket dieub. Ne cíhell ket bevañ hep skoazell ar re all. Dindan ar re all emañ. Ha gwechall zoken e veze lavaret e oa dre e wall. Ur pecíher e tlee bezañ bet ! Ha lakaet a-gostez. Unan dall níeo ket un den penn-da-benn, un hanter zen hepken. Ha petra a cíhellfe goulenn unan dall ? Kaout ar gweled, kaout e zaoulagad barrek da welout ar bed.

Jezuz a zo deuet evit salviñ, dieubiñ, pareañ. Níeo ket hepken yecíhed ar cíhorf met ivez hini an ene. Met pare ar cíhorf a zo ur sin, ur merk eus pare an ene. Ha setu perak e ro Jezuz ar pare dían den dall, evit ma welo ar bed hag e gaerderioù, evit ma cíhello meuliñ Doue evit kaerder ar bed krouet. Ur burzhud eo eta, un oberenn na cíhell dont nemet diwar nerzh Doue. Met dirak ar burzhud-se, ne respont ket an holl heñvel, en hevelep doare.

Da gentañ emzalcíh an den ganet dall : kompren a ra diouzhtu eo deuet ar burzhud a-berzh Doue hag an hini kaset gantañ, ar Mesiaz, Jezuz. Piv a cíhellfe ober ur seurt burzhud mar níemañ ket Doue a-du gantañ ? Met bezí ez eus ivez emzalcíh an dud kar, an tad hag ar vamm, o deus aon rak ar Yuzevion, hag a nacíh anzav ar burzhud : goulennit outañ e-unan, oad a-walcíh en deus; dezhañ da gomz diwar e benn e-unan. Hag erfin, emzalcíh enebourion Jezuz, ar Farizianed, ne fell ket dezho anavezout obererezh Doue kaset da vat gant Jezuz en ur bareañ un den ganet dall, deiz ar sabad.

An holl a zo bet testoù eus ar burzhud, an holl o deus bet gwelet ar pezh a zo cíhoarvezet, met níeo ket bet kredet gant an holl. Ar burzhud eta níeo ket ur brouenn greñv a-walcíh, evit lakaat an dud da grediñ.

Ha níeo ket ret gwelout ur burzhud dirazomp evit krediñ ! Piv acíhanomp en deus bet gwelet ur burzhud ? Ha koulskoude emañ ar feiz en hor cíhalonoù. Gouzout a reomp e cíhoarvez burzhudoù cíhoazh bremañ, lakaomp e Lourdez, ma kav ar pare darn eus ar re glañv kaset eno. Met níeo ket evit-se e kredomp e Jezuz-Krist, mab Doue : " Evurus ar re a gred hep bezañ gwelet ".

Kalz a dud eus hon amzer a soñj dezho eo ar feiz ur seurt huñvre, un dra níeo ket gwir, un dra bennak ijinet gant speredoù trelatet pe hanter drelatet, ur seurt frealzidigezh evit kuzhat ar wirionez noazh, kalet ha kriz.

Kalzik tud ne zegemeront ken nemet an traoù danvezel, ar pezh a weler, a doucher, a santer, ar pezh a cíheller kontañ, an arcíhant, pe vuzuliañ, ar pezh a cíhell bezañ prouet hervez ar skiantoù.

Met disheñvel eo ar wirionez, gwirionez Doue : an hini a gred a wel an hevelep traoù, met kompren a ra traoù all, donocíh, hag a ya dreist da empenn ar re ne gredont ket, evel ar garantez. Ar burzhudoù daoust na vezont ket ret evit krediñ a cíhell bezañ ur sin, un arouez, hor skoazell da greñvaat hor Feiz hag he lakaat da greskiñ.

Jezuz pa zigor daoulagad an den dall en em ziskouez evel sklerijenn ar bed, peogwir e ro ar sklerijenn díar re a vev en deñvalijenn.

Reiñ a ra tu dían den dall da zont da vezañ díe dro un test eus ar Feiz. Met Jezuz, daoust dezhañ bezañ sklerijenn ar bed, ne vez ket degemeret na komprenet gant an holl : ur sklerijenn eo na vez ket gwelet gant daoulagad ar cíhorf, met gant reoù ar galon : " Evurus ar re a zo glan o cíhalonoù rak int a welo Doue ! "

Bezí ez eus tud en-dro dimp hag a zo dall o cíhalon, da lavarout eo, pell tre diouzh sklerijenn Doue, dre ma lakaont o freder gant traoù all, gounit arcíhant, kaout galloud, bevañ aes ha didrubuilh, pe dre ma soñj dezho nío deus ket ezhomm eus Doue hag e soñj dezho bezañ hollcíhalloudek ha divarvel. Pe kentocíh ne soñjont ket e teuio un deiz bennak ar marv da lakaat un termen da gement tra a vo bet o esperañs er bed-mañ.

Ne cíhell gwelout sklerijenn Doue nemet an hini a zo uvel, izel e galon, an hini anzav e becíhedoù, e wanderioù, hag a gompren en deus ezhomm eus skoazell an Aotrou Doue evit ren ur vuhez reizh. Setu perak e vez roet alies ar burzhudoù da welout dían dud izel, dían dud uvel, eeun, didro, ar re ne vevont ket er gevier, tra ma vezont kuzhet dían dud cíhouiziek ha dían dud digar, díar furion evel ma lavar Jezuz. Ur galon bugel hepken a cíhell o cíhompren hag o degemer evel ur merk eus madelezh Doue. An Aotrou Doue a sell ouzh ar cíhalonoù. Reiñ a ra e sklerijenn díar re o deus fiziañs ennañ evit ma teuint dío zro da vezañ sklerijennadoù, da lavarout eo testoù gwir eus karantez Doue.

Bezomp enta, va breudeur ha va cíhoarezed kristen, anaoudek e-keñver an Aotrou evit an holl sinoù hag arouezioù a deurvez dezhañ reiñ dimp. Arabat dimp mont da redek war o lercíh, met arabat dimp kennebeut o disprizout. Deuet eo Jezuz en hon touez evit ma teuio an dud da welout, ha ma teuio da vezañ dall ar re a soñje dezho kaout daoulagad vat.

Evurus neuze ar re a zo bet dall ur wech bennak, en ur stumm bennak. Ar re-se hepken a cíhell gwelout sklaerder an Aotrou Doue. Amen.

Yann Talbot

Oferenn Lun-Fask Koad-Kev 2008

Gant Unvaniezh Koad Kev e veze kinniget un oferenn bep Lun Fask e Koad Kev. Abaoe warlene níemañ ket mui dindan kiriegezh ar gevredigezh-se a ra hepken war-dro ul lidadenn lik diouzh ar beure e-harz ar groaz a oa bet savet e lecíh drouklazh an Aotrou Perrot ha dirak e vez, e skeud chapel Itron Varia Goad Kev.

Abaoe 2006 e fell díar veleion a zeu da lidañ an oferenn-se bep Lun Fask e Koad Kev (da deir eur goude merenn) henn ober er-maez eus pep kevredigezh, e doare ma chomo digor dían holl dud a volontez vat a gaver en Emsav. An Oferenn-se a vez lidet evit repoz ene an Aotrou Perrot, abostol Feiz ha Breizh, beleg santel ha dre-se evit Breizh hecíh-unan, evit tud an Emsav, ar re varvÖ hag ar re vev.

Anv a zo evit ar bloaz a zeu da lidañ un oferenn hervez missal 1962, da respont da cíhoulenn un nebeut tud, hervez spered " Motu Proprio " Benead XVI. Kement-se avat a cíhoulenno labour evit aozañ seurt doare da lidañ an Oferenn ha níeo ket bet graet abaoe 40 vloaz bennak ! Gwelet e voÖ Da cíhortoz eur staget gant aozañ ul levrig oferenn divyezhek : Brezhoneg-Latin.

37 den a oa deuet evit an Oferenn e kreizik-kreiz maezioù Breizh Izel. Lidet e voe er chapel en abeg dían amzer diharak. Siwazh ne oa ket a dredan. Dister-tre ha digalonekaüs evit lod e voe an oferenn-se, da welout evel-se diantao, en deñvalded, gant tri beleg war o leve. Hogen pedet e voe ha pedet gwellocíh a se marteze, un tammig evel e kuzh, uvel, evel ar Gristenion gentañ. Da cíhoude e voe lennet ur barzhoneg bet skrivet gant sekretour an Aotrou Perrot, Herri Caouissin, píedo en toullbacíh e 1945 :

O Itron-Varia Goad-Kev

O Itron-Varia Goad-Kev,

Enoret abaoe ar cíhantvedoù pell

E Bro ouez ar brugeier,

War-zu ennocíh e troomp hon daoulagad

Ni, stourmerien Breizh.

Gwercíhez Menez Are,

Karet ocíh bet,

Dibabet ocíh bet, a-ratozh-kaer,

Gant Abostol feiz hor Sent ha Breizh hon Tadoù

Evit dercíhel bev el lecíh goudor-se

Eus douar gouez an Are

Ar flamm kristen ha breizhek.

Entanet gant an tan-se,

Ho servijer, hor Mestr,

An Aotrou Yann-Vari Perrot,

En deus savet deocíh ar santual-se

Dre garantez Evidocíh

Mamm doujet an Aotroù Krist, Doue hon Tadoù

Maen-korn hor Bro-Vreizh.

Evel un ober a feiz

E Breizh divarvel,

Hor Mestr en deus savet deocíh ar cíhastell-se

Hag evel un ober a garantez

E fellas dezhañ ober e gousk diwezhañ

E gwasked ho mogerioù,

Evit ma kendalcího da cíhwezhañ

El lecíh santel-se,

Ar Spered keltiek !

Grit, ô Itron-Varia Goad-Kev,

Mamm Breizh-a-stourm,

Ma chomimp diskibien feal ho Servijer.

Grit ma kendalcíhimp gant E hent,

Hent sakr hiviziken,

Ruziet gant e wad a verzher,

Merzher Doue ha Breizh.

Grit ma ne bellaimp ket diouzh an hent-se

Evit hadañ dre an douar

Greun alaouret ar garantez-vro,

Haderien an uhelvennad,

Kannaded a cíhoanag !

Ha grit, Mamm Breizh

Ma vezimp un deiz,

Hon cíhefridi kaset da benn war douar keltiek ar Sent kozh,

Degemeret gant levenez

Gant abostol Feiz ha Breizh

War dreuzoù ar Baradoz, Baradoz Breizh !

Herri Caouissin; Laetare (pevare Sul ar Cíhoraiz) 1945, en toullbacíh.

Saozon lojet gant an Aotrou Perrot

Daoust ma voe drouklazhet abostol Feiz-ha-Breizh war an abeg ma oa " a-du gant an Alamaned ", " enep ar gomunisted ", " kenlabourer ", diouzh ma lavar e vuntrerien da reizhabegañ o zorfed, e restomp amañ div ziell evit ur c'hraf a-bouez eus istor an Emsav, a ziskouez anat ar wirionez : war var e vuhez, ha daoust ma oa bet rekizet ul lodenn eus e bresbital da lojañ Alamaned, an Aotrou Perrot en doa herberc'hiet soudarded saoz. Diouzh ar savboent kristen e ranker lavarout ez eo un dlead a garitez reiñ bod d'an nesañ pa c'houlenn, un dra a zo bet nac'het ouzhomp c'hoazh gant " afer ar Vasked e Karaez " n'eus ket keit 'zo gant ar Stad C'hall.

Herri Caouissin en doa bet digant an Abad Aimé Le Breton un testeni d'ar 15 a viz Gouere 1998. Setu amañ un diverra eus e renta-kont (brezhoneg ganeomp) anvet : " Skoazell degaset gant an abad Perrot da nijourion harzlammet ha d'un agent interallié e 1943 " :

Aimé Ar Breton da Herri Caouissin d'ar 15 a viz Gouere 1998 : " E 1943 e voe harzlammet Aimé Le Breton e koadeg ar Freo evel agent interallié. Dipitus e voe an darempredoù a c'hellas skoulmañ ha divizout a reas distreiñ da Vreizh-Veur d'ober e renta-kont. War e hent, war-dro 17 eur 15, e voe roet digor dezhañ en un atant eus Skrigneg. Spontet e voe an dud hag e c'houlennjont digantañ kuitaat o zi-feurm ha mont d'ar presbital. " Resevet mat e vefoc'h !  Ar Person a zo un den mat ha kalonek ". An diskar-amzer e oa. War-dro 18 eur 30 e oa dirak ar presbital. Gouloù a oa e traoñ an ti koulz hag er solier. Sevel a reas d'ar solier, ha digoret e voe an nor dezhañ gant an Aotrou Perrot e-unan.

- Piv 'zo aze ?

Aimé Le Breton a respontas e brezhoneg. Er memes estaj e oa bet rediet an Aotrou Perrot gant an Alamaned hag an Ti-kêr komunour dindan o urzh da herberc'hiañ un ofiser alaman katolik enep-naziour 'toare. Hag ar person da gas Ar Breton en ur sal e-lec'h e oa 7 den o tebriñ 'n ur gaozeal e saozneg.

- Ar re-mañ 'zo holl kouezet eus an neñv, eme Aotrou Perrot dezhañ. "

Setu amañ bremañ testenn treuzskrivet testeni filmet Aimé Le Breton, bet enrollet gant Kristian Ar Braz, e Perroz Gireg d'ar 1añ a viz Kerzu 1998 , pevar miz hanter war-lerc'h :

" Ya, war droad e oan o tont deus maki Penn ar Bed Ďvit mont díar maki Ďkichen Gwengamp, met war droad. Hag arru e Skrigneg, an noz a oa tost, Ďmeus soñjet ma cíh afen díar presbitouar, marteze e cíhellin tremen an noz amañ, 'ti an Aotrou Perrot, hag eveljust an Aotrou Perrot oa er gêr.

- Ya, ya, 'lare din, níeus diaester ebet.

Da goulz koan neuze, níoa laret din :

- Diskennit, amañ Ďmaomp o vont da zebriñ hon c'hoan aze, ha tro an daol vras 'oa dija leun a asiedoù tro-war-dro.

- Tiens ! Tud all a zo ?

- Ya, ya, 'lare din, ar re 'zo 'vont da zebriñ o cíhoan ganeocíh zo " speredoù evurus diskennet deus an neñvoù ".

Speredoù evurus diskennet deus an neñvoù ! Ö Ha me diouzh taol, hag ar re all ocíh erruout. O yezh ? Anglichen ! 'Ti an Aotroù Perrot ! Bet lazhet dre ma oa a-du gant an Almanted ! Hag un nozvezh, Ďvel-se, 'oa Anglichen, diskennet deus an neñvoù, hag a oa o vont war droad an deiz war-lercíh, lojet gant an Aotrou Perrot. Ha se Ďmeus bet tu da laret, ha níeo ket bet embannet james hañ, nann, nann. "

Un nebeudig diforc'hioù a eil pouez a c'heller da gavout etre an div atersadenn eus an Abad Le Breton (da skouer, daoust hag edo ar Saozon er sal o tebriñ dija pe ne oa nemet asiedoù ?). Lod a lavaro ivez e oa Aimé Le Breton un emsaver, bet en FLB war ar marc'had : e desteni a vije tuek dre ret en abeg da se... En e levr diwezhañ, koulskoude, e ra Jean-Jacques Monnier anv eus an afer-mañ20 na oa ket anavezet betek neuze, war a seblant.

Notañ a c'heller diwar dremen ne voe ket kaset an Abad Ar Breton davet paotred ar Strouezh gant tud an atant. Muioc'h a fiziañs o doa er Person, bet medalennet da heul ar Brezel Bras, eget e paotred ar strouezh, kartennet er PCF, met na oant ket priziet-tre en holl war a seblant.

Tepod Gwilhmod

---------------------------------------

20 "Résistance et conscience bretonne" . Ober a ra meneg ivez eus Youenn Souffez, da heul ur pennad eus Kannadig Imbourc'h diwar e benn.

__________________________________________________________

Kemennadenn

Keneiled vat,

Kemenn a ran deocíh (hag un enor bras eo evidon) ez on bet kendaonet gant Lez-varn Sant Brieg díun dell-gastiz à 500 Ä evit bezañ nacíhet dre abegoù a goustiañs dercíhel roll ur "jure" e dalcíh al Lez-varn azezoù e miz Cíhwevrer e Sant Brieg.

Nacíhet em eus dre ma ne fell ket din kemer perzh e stumm ebet e mererezh ar justis cíhall e Breizh, peogwir eo ar justis-se hini ar Stad a vacíhom hag a wall gwirioù pobl Vreizh abaoe pemp kant vloaz.

Ganeocíh a galon er stourm evit pobl Vreizh.

Yann Talbot

Presbital Kozh, 22300 Brelevenez/Lannuon

Pellgomz : 02 96 48 05 51

____________________________________________________________

Da reizhañ : niv. 54, p. 6, eil pennad "Ster an Oferenn da Sul", eizhvet linennad, eo ret lenn : "Na zisgwelomp ket" e-lecíh "Na zisgwejomp ket".

___________________________________________________________

Trugarez dían holl re o deus kaset o skodenn evit 2008. Díar re nío deus ket graet cíhoazh, e lavaromp trugarez en a-raok. reiñ a raint evel-se an tu deomp da gendercíhel gant an ervenn voulcíhet. Ar mererezh.

Mererezh

12 Ä eo ar skodenn emezellañ da EAT, a ro ar gwir da resev Kannadig Imbourc'h. Talet e vez e penn-kentañ ar bloaz (pemp kasadenn da vihanañ). Ar chekenn a zo da gas war anv EAT pe Imbourc'h da : E.A.T., c/o Yann MIKAEL 12 straed René Giraud 44130 BLAEN - Roll an niverennoù pe oberennoù n'int ket c'hoazh diviet a c'heller kaout o skrivañ pe war : http://kannadig.chez-alice.fr/ .

Skridaozerezh

Ar pennadoù a zo da gas da : jean-mariemichel@neuf.fr , pe dre ar Post da rener Kannadig Imbourcíh : Yann MIKAEL, 12, Straed René Giraud, 44130 BLAEN. Ar pennadoù ne engouestlont nemet ar re o deus skrivet anezho. Moulet ez-prevez gant an embanner : Emglev an Tiegezhioù. Kergreven - 29800 Trelevenez - ISSN : 1144 357X